Жаңа зейнетақы жүйесі: қазақстандықтар үшін не өзгереді?

Сәуір айы бойы мемлекеттік органдар зейнетақы жүйесіндегі алдағы өзгерістер туралы жұртшылықты дәйекті және кезең-кезеңімен хабардар етіп, ұсынылып отырған бастамаларды талқылауға негіз қалады. Ресми түрде бұл жүйені жаңғырту және нығайту туралы болса, сонымен бірге демографиялық үрдістерді, бюджеттік мүмкіндіктерді және азаматтардың күтулерін ескере отырып, оның тұрақтылығын қамтамасыз ету басты міндет болып қала береді. Алматы.tv inbusiness.kz-ке сілтеме жасай отырып, не ұсынылып жатқанын және қандай сұрақтардың жауапсыз қалып жатқанын талдады.

Ең маңызды жаңалық — Жұмыс берушінің міндетті зейнетақы жарналарын (ЖМЗЖ) енгізу. Енді болашақ зейнетақы үш көзден қалыптасады: мемлекеттік базалық төлем, БЖЗҚ-дағы жеке жинақтар және жұмыс беруші есебінен қосымша «шартты-жинақтау» компоненті.

Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің мәліметінше, басты назар 1975 жылдың 1 қаңтарынан кейін туғандарға аударылған. Олар үшін 1998 жылға дейінгі еңбек өтіліне негізделген ынтымақты зейнетақы тарихы толығымен жабылады. Оның орнына басқа модель ұсынылады: барлығы жеке жинақтарға, жарналардың тұрақтылығына және жұмыс істеу мерзіміне тәуелді.

Министрліктің дерегінше, қазірдің өзінде 5,8 млн қазақстандық осы жаңа зейнетақыға құқылы. ЖМЗЖ мөлшерлемесі кезең-кезеңімен өседі: 2024 жылы — 1,5%, 2025 жылы — 2,5%, 2026 жылы — 3,5%, ал 2028 жылға қарай — жалақының 5%-ы. БЖЗҚ мәліметінше, ЖМЗЖ есептелетін жеке зейнетақы шоттарының саны 2026 жылдың қаңтарындағы 5 млн 514,3 мыңнан 1 сәуірге қарай 5 млн 764,2 мыңға дейін өсті. Жинақ көлемі де 760 млрд-тан 950 млрд теңгеге дейін артты.

Үкіметте 40 жыл «еңбек еткендер» үшін мерзімінен бұрын зейнетке шығу идеясы талқылануда. Сенатор Амангелді Нугманов егер денсаулық сыр беріп, ал еңбек өтілі жеткілікті болса, адамға мерзімінен бұрын зейнетке шығу құқығын неге бермеске деген ұсыныс жасады.

Аскарбек Ертаев, Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі бұл мәселенің «бақылауға алынғанын» растады. Мамыр айында тәуелсіз сарапшылардың қатысуымен арнайы жұмыс тобы өз жұмысын бастайды. Әзірге үш негізгі нұсқа қарастырылуда:

Бұл ретте әйелдердің зейнеткерлік жасын біртіндеп көтеру сызығы жалғасады. Қазір әйелдер 61 жаста зейнетке шықса, 2028 жылдан бастап бұл жас 61,5-ке, 2029 жылы — 62-ге, 2030 жылы — 62,5-ке және 2031 жылға қарай 63 жасқа дейін көтеріледі. Еңбек министрінің орынбасары Виктория Шегай бұл зейнетақы мөлшерін сақтау үшін қажет екенін түсіндірді: «Еңбекке қатысу мерзімінің қысқаруы зейнетақы деңгейінің автоматты түрде төмендеуіне әкеледі. Әйелдер қартайғанда лайықты төлем алуы үшін жинақтау жүйесіне ұзағырақ қатысуы керек».

Зейнетақы жинақтарының ең төменгі жеткіліктілік шегін (ЕТЖШ) қайта есептеу ұсынылуда — оны аннуитет құнына байлау көзделіп отыр. Еңбек министрлігі бұл өзгерістерді зейнетақы табысының орнықтылығын қамтамасыз ету мақсатымен түсіндіреді. Алайда, бұл жаңалық қоғамда дау тудыруда. Белсенді Айғаным Айганбекова мұндай өзгерістер орта таптың мүмкіндіктерін тарылтатынын және өз қаражатыңа қол жеткізуге кедергі жасайтынын айтады.

2026 жылдың 17 сәуірінен бастап зейнетақы төлемдерін пайдалану ережелері өзгерді. Енді зейнетақы қаражатын ипотеканы толық немесе ішінара өтеу кезінде тек негізгі қарызды жабуға ғана бағыттауға болады. Бұрын бұл қаражатты пайыздар мен басқа да ілеспе төлемдерге пайдалануға мүмкіндік бар еді.

Қарапайым азаматтарды ұзағырақ жұмыс істеуге және көбірек үнемдеуге шақырып жатқан тұста, мемлекеттік қызметкерлер үшін арнайы жеңілдіктер қарастырылуда. Жаңа заң бойынша госслужашылардың жалақысы 3 жылда кемінде бір рет индекстеледі, ал 25 жылдан астам еңбек өтілі бар және мемлекеттік наградалары бар қызметкерлер зейнетке шыққанда 4 айлық жалақы көлемінде сыйақы алады.

Бұл шаралардың қарапайым азаматтар үшін қойылатын талаптармен қатар жүруі қоғамда үлкен айырмашылық пен сұрақтарды туындатуда.