Меншікті өндіріс
Біз әлеуметтік желілердеміз
Соңғы жылдары Қазақстанда өңдеуге жіберілетін ауыл шаруашылығы шикізатының үлесі артты
Құны 4 млрд доллар болатын алты инвестициялық жоба, жаңа өндірістік қуаттар және 3,6 млрд долларлық өңделген өнім экспорты. Қазақстан агроөнеркәсіп кешенін дамытудың жаңа моделін қалыптастырып келеді. Бұл модельде экономикалық өсімнің басты көзі шикізат емес, қосылған құны жоғары өнім өндіру болмақ, деп хабарлайды Almaty.tv ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігіне сілтеме жасап.
Қазақстан ауыл шаруашылығы шикізатын өңдеу көлемін ұлғайтып, ішкі нарықта ғана емес, халықаралық өндірістік тізбектерде де сұранысқа ие өнімдер шығаруға басымдық беріп отыр. Негізгі назар астықты терең өңдеуге, май-тоңмай, ет және сүт өнеркәсібін дамытуға, кәсіпорындарды жаңғыртуға әрі дайын өнім экспортын арттыруға бағытталған.
Аграрлық әлеуеті қалыптасқан ел үшін бұл – өнеркәсіптік өсімге қол жеткізу ғана емес, экономикалық тиімділікті арттырудың да маңызды тетігі. Астық, майлы дақылдар, ет пен сүтті ондаған түрлі өнім өндіруге қажетті шикізат ретінде пайдалануға болады. Олардың қатарында тағамдық ингредиенттерден бастап өнеркәсіптік компоненттерге дейін бар. Ауыл шаруашылығы өнімі ел ішінде неғұрлым терең өңделсе, қосылған құнды арттыруға, өткізу нарықтарын кеңейтуге және аралас өндіріс салаларын дамытуға соғұрлым мол мүмкіндік туады.
Өңдеу өнеркәсібін дамыту Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қазақстан халқына Жолдауында айқындалған басым бағыттардың қатарына кіреді. «Жасанды интеллект дәуіріндегі Қазақстан: өзекті мәселелер және оны түбегейлі цифрлық өзгерістер арқылы шешу» атты Жолдауда бұл бағыттың маңызына айрықша назар аударылған.
Өңдеу қарқыны артып келеді: шикізаттық әлеуеттен дайын өнім өндіруге дейін
Соңғы жылдары Қазақстанда өңдеуге жіберілетін ауыл шаруашылығы шикізатының үлесі артты. 2023-2025 жылдары ет, сүт, майлы дақылдар, жүгері, күріш және қарақұмық сияқты негізгі өнім түрлерін өңдеу көрсеткіші 35%-дан 64%-ға дейін өсті. 2026 жылдың соңына дейін бұл көрсеткішті 70%-ға жеткізу міндеті қойылған.
Осы мақсатқа жету үшін мемлекет қаржылық және инвестициялық қолдау тетіктерін қарастырған. Кәсіпорындарға жеңілдетілген қаржыландыру, инвестициялық субсидиялар, салықтық жеңілдіктер және отандық шикізатты сатып алуды ынталандыру шаралары қолжетімді.
2024-2026 жылдары өңдеу кәсіпорындарының айналым қаражатын қаржыландыруға шамамен 230 млрд теңге бағытталды. Саланы дамытудың тағы бір тетігі – Солтүстік Қазақстан облысының тәжірибесін өзге өңірлерге тарату бағдарламасы. Осы бағдарлама аясында ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеуге арналған жалпы құны 42,3 млрд теңге болатын 39 инвестициялық жоба қаржыландырылды.
Алайда өңдеу көлемін ұлғайту үшін қаржылық қолдаудың өзі жеткіліксіз. Неғұрлым күрделі әрі сұранысқа ие өнім шығаратын жаңа өндіріс орындарын іске қосу қажет. Бұл ретте болашағы зор бағыттардың бірі – астықты терең өңдеу. Қазақстан алдағы жылдары осы саладағы өндірістік қуаттарды едәуір арттыруды көздеп отыр.
4 млрд долларлық алты жоба: астық өңдеу саласында не өзгереді?
Астық – Қазақстанның агроөнеркәсіп кешеніндегі негізгі ресурстардың бірі. Алайда оны өнеркәсіпте пайдалану дәстүрлі азық-түлік өндірісімен шектелмейді. Заманауи технологиялар астық шикізатынан крахмал, глютен, шәрбаттар, биоэтанол, аминқышқылдары және мал азығына арналған компоненттер өндіруге мүмкіндік береді.
Қазір Қазақстанда жыл сайын шамамен 510 мың тонна астық терең өңдеуге жіберіледі. Елде крахмал өнімдерін, глютен мен биоэтанол өндіретін үш мамандандырылған кәсіпорын жұмыс істейді. 2025 жылы шамамен 152 мың тонна крахмал өнімі өндірілсе, 2026 жылдың қаңтар–тамыз айларында бұл көрсеткіш 97,9 мың тоннаны құрады.
Түркістан, Жамбыл, Қостанай және Ақмола облыстарында, сондай-ақ Астана қаласында крахмал, глютен, шәрбаттар, биоэтанол және терең өңдеу арқылы алынатын өзге де өнімдерді өндіруге бағытталған алты жоба жүзеге асырылуда. Олардың жалпы құны — 4 млрд доллар.
Жаңа кәсіпорындар крахмал, глютен, шәрбаттар, биоэтанол, мал азығына арналған компоненттер және қосылған құны жоғары басқа да өнімдер шығарады. Кейбір жобалар іске асырудың практикалық кезеңіне өтіп үлгерді.
Жоспарланған өндірістік қуаттардың ауқымы отандық астықты тиімді пайдалану мүмкіндіктерін едәуір кеңейтеді. Қазақстан негізінен шикізат сатумен шектелмей, тамақ өнеркәсібіне және басқа да салаларға қажетті ингредиенттер мен компоненттер өндірісін ұлғайта алады.
Дегенмен, мұнда инвестиция көлемінің өзі ғана шешуші рөл атқармайды. Жаңа өндірістік кешендердің тиімді жұмыс істеуі үшін тұрақты шикізат жеткізілімі, сенімді энергиямен жабдықтау, су ресурстарына қолжетімділік, көлік инфрақұрылымы және өткізу нарықтары қажет. Өндірістік желілер толық жүктелмесе немесе өнімнің өзіндік құны бәсекеге қабілетті болмаса, ірі жобалардың өзі күтілген экономикалық нәтиже бермеуі мүмкін.
Май, ет және сүт өнеркәсібі: өсімге өңдеу арқылы қол жеткізу
Саланы дамыту астық өндірісімен ғана шектелмейді. Қазақстанда жалпы жылдық қуаты 4,5 млн тоннадан асатын шикізатты өңдеуге қауқарлы май-тоңмай өнеркәсібінің шамамен 90 кәсіпорны жұмыс істейді. Елде өсірілген күнбағыстың 90%-дан астамы ішкі нарықта өңделеді.
Ендігі міндет – өнім түрлерін көбейтіп, терең өңдеу арқылы алынатын тауарлар өндірісін ұлғайту. Өсімдік майымен қатар, мамандандырылған майлар, тағамдық ингредиенттер және отандық кәсіпорындар мен шетелдік тұтынушылар сұранысқа ие басқа да компоненттер өндіру маңызды.
Ет және сүт өнеркәсібінде шамамен 210 ет өңдеу және 180 сүт өңдеу кәсіпорны жұмыс істейді. Олар шұжық өнімдерін, ет консервілерін, жартылай фабрикаттарды, қышқыл сүт өнімдерін және басқа да дайын тауарларды шығарады. 2025 жылы ет консервілерінің өндірісі 48,3%-ға өсті.
Сонымен қатар жүн мен жеміс-көкөніс өнімдерін өңдеуде, сондай-ақ құрама жем өндіруде қосымша мүмкіндіктер бар. Бұл бағыттарды дамыту ауыл шаруашылығы шикізатын тиімдірек пайдалануға және қазақстандық өнімдердің түр-түрін көбейтуге жол ашады.
Фермерлер үшін бұл – өнім өткізудің қосымша арналары мен шикізатқа деген сұраныстың тұрақтануына мүмкіндік. Өңірлер үшін — инвестиция, жаңа жұмыс орындары және ілеспе инфрақұрылымның дамуы. Алайда түпкілікті нәтиже бүкіл өндірістік тізбектің қаншалықты үйлесімді жұмыс істейтініне байланысты. Яғни ауыл шаруашылығы өндірушілері, өңдеу кәсіпорындары, тасымалдаушылар мен сауда компаниялары өзара тиімді байланыс орнатуы қажет.
Агроөнеркәсіп өнімдерінің экспорты 7 млрд долларға жетті
Өңдеу көлемінің артуы сыртқы сауда көрсеткіштерінен де байқалады. Қазақстанның аграрлық экспортындағы өңделген өнімнің үлесі жыл сайын ұлғайып келеді. 2024 жылы оның үлесі 52%-ға жетіп, экспорт көлемі 2,66 млрд долларды құрады.
2025 жылдың қорытындысы бойынша өңделген ауыл шаруашылығы өнімдерінің экспорты 3,6 млрд долларға дейін өсіп, бір жылда 35,3%-ға артты. Оның аграрлық экспорттағы үлесі 52% деңгейінде сақталды. Ал 2030 жылға қарай бұл көрсеткішті 70%-ға жеткізу міндеті қойылған.
Қазақстан үшін бұл – өндіріс барысында көбірек технологиялық кезеңдерден өткен тауарлар арқылы сыртқы нарықтардағы орнын нығайтуға мүмкіндік. Сонымен қатар өңдеу саласын дамыту жекелеген өндіріс бағыттарының импорттық ингредиенттер мен жартылай фабрикаттарға тәуелділігін төмендетуге ықпал етуі мүмкін.
Алайда өндіріс көлемінің өсуі экспорттың автоматты түрде ұлғаюына кепілдік бермейді. Жаңа нарықтарға шығу үшін кәсіпорындар өнім сапасының тұрақтылығын қамтамасыз етіп, қауіпсіздік пен сертификаттау талаптарына сай болуы, бәсекеге қабілетті баға ұсынуы және тауарды үздіксіз жеткізе алуы керек. Бұған қоса, сатып алушылармен ұзақ мерзімді келісімшарттар жасасу және экспорттық бағыттарды әртараптандыру маңызды.
Сондықтан өндірістік қуаттарды арттырумен қатар, қазақстандық өнімдерді шетелде ілгерілетуге және тұрақты сұраныс қалыптастыруға бағытталған жұмыстарды да күшейту қажет.
2030 жылға қарай аграрлық өндірістің құрылымы күрделене түседі
Алдағы жылдары Қазақстан бір-бірімен тығыз байланысты бірнеше міндетті шешуі керек. 2026 жылдың соңына дейін ауыл шаруашылығы шикізатының негізгі түрлерін өңдеу үлесін арттыру жоспарланған. 2029 жылға дейін жыл сайын шамамен 5,8 млн тонна шикізатты терең өңдейтін өндірістік қуаттар құрылуға тиіс. Ал 2030 жылға қарай аграрлық экспорттағы өңделген өнімнің үлесін 70%-ға жеткізу көзделіп отыр.
Бұл межелерге жету үшін жаңа өндіріс орындарын іске қосумен шектелуге болмайды. Оларды тұрақты шикізатпен қамтамасыз ету, инфрақұрылымды дамыту, қолданыстағы кәсіпорындарды жаңғырту және өткізу нарықтарын кеңейту қажет.
Терең өңдеу Қазақстанға өзінің ауыл шаруашылығы әлеуетін тиімді пайдалануға және қосылған құны жоғары өнім өндірісін ұлғайтуға мүмкіндік береді. Дегенмен, нақты нәтиже инвестициялық жобалардың қаншалықты жүзеге асатынына, кәсіпорындардың бәсекеге қабілеттілігіне және тұрақты сұраныстың болуына байланысты.
Осылайша, өңдеу өнеркәсібін дамыту Қазақстан экономикасын әртараптандырудың маңызды бағыттарының біріне айналып келеді. Астықты терең өңдеуге арналған алты ірі жоба, қолданыстағы өндірістердің кеңеюі және экспорт көлемінің артуы аграрлық секторда дайын өнім үлесін ұлғайтуға негіз қалайды.
Ал бұл өзгерістердің экономикалық тиімділігі қаншалықты жоғары болатынын нақты өндіріс көлемі, жаңа қуаттардың жүктелу деңгейі және қазақстандық кәсіпорындардың ішкі әрі халықаралық нарықтарда бәсекеге қабілетті болуы айқындайды.
Оқи отырыңыз: Алматылық 2 мың оқушы Республика күніне арналған жаңа әнді орындады