Жерден тыс қыс: өзге планеталардағы ауа райының құбылыстары

Жердегі боран мен аязға толы қыс — Күн жүйесінің өзге бөліктеріндегі жағдаймен салыстырғанда жай ғана жеңіл салқындау іспетті. Басқа планеталарда адам қиялына сыймайтын құбылыстар орын алады: мәңгі қышқылды жаңбыр, қорғасынды ерітетін аптап ыстық, Жермен тең алып дауылдар және тіпті оттегінің өзі мұзға айналатын сұрапыл аяз, – деп хабарлайды Almaty.tv.

«Экстрим» деген ұғымның шын мәнінде нені білдіретінін білу үшін планеталарға саяхат жасайық. Қалыңырақ киінуге дайын болыңыз — ғарыштық ауқымда.

Күнге ең жақын орналасқан Меркурийде тіршілікке мүлде үйлеспейтін ауа райы контрасттары бар. Күндіз Күн сәулесі планетаның бетін +800 °C-қа дейін қыздырады.

Ал түнде температура -180 °C-қа дейін күрт төмендейді. Полярлық кратерлердің кейбірінде Күн сәулесі ешқашан түспейтіндіктен, сол жерлерде мұз қоры сақталған.

Ең ыстық планета Меркурий емес, Венера болып саналады. Оны көмірқышқыл газынан тұратын қалың атмосфера мен күкірт қышқылының бұлттары қоршап тұр. Бұл орасан зор парниктік әсер туғызып, беткі температураны шамамен +460 °C деңгейінде ұстап тұрады — бұл қорғасынды да балқытуға жеткілікті.

Мұнда жыл мезгілдерінің ауысуы немесе су туралы сөз қозғаудың өзі артық: кез келген гипотетикалық мұхит бір сәтте-ақ буланып кетер еді. Венерада мәңгілік аптап орнаған.

Марстағы қыс Жердегісіне біршама ұқсайды, бірақ әлдеқайда қатал. Экватор маңында күндіз температура +20 °C-қа дейін көтерілуі мүмкін, алайда сирек атмосфера салдарынан түнде -100 °C-тан да төмен түседі.

Полюстерде температура -125 °C-қа жетіп, атмосферадағы көмірқышқыл газы қатып, «құрғақ мұз» қабатын түзеді. Бүкіл планетаны қамтитын алып шаңды дауылдар мен торнадоға ұқсас құйындар бұл мұзды, сусыз шөлдің бейнесін толықтырады. Сондықтан болашақта адамдар Марста өмір сүретін болса, олар қазіргіден әлдеқайда жылы киінуге мәжбүр болады.

Газ алыбы Юпитерде қатты жер беті жоқ, сондықтан біз үйренген мағынадағы қыс та болмайды. Бірақ мұндағы ауа райы аса қатал.

Негізінен сутегі мен гелийден тұратын атмосферада жойқын желдер мен құйындар үздіксіз соғып тұрады. Ең әйгілі құбылыс — Үлкен Қызыл Дақ — кемінде бірнеше ғасырдан бері тоқтаусыз жалғасып келе жатқан дауыл. «Юнона» ғарыш аппараты Юпитер полюстерінде жылдар бойы жоғалмайтын алып циклондарды анықтады. Жоғарғы бұлттардағы температура -130 °C-қа дейін төмендейді, бұл планета үшін қалыпты жағдай.

Күннен алыстаған сайын суық күшейеді. Сатурн атмосферасының жоғарғы қабаттарында температура -180 °C-қа дейін түседі. Ал нағыз «қысқы ертегі» оның ең ірі серігі — Титанда байқалады.

Титанда қалың атмосфера, жыл мезгілдерінің ауысуы, бұлттар мен жауын-шашын бар. Бірақ су орнына мұнда сұйық метан мен этан жауады. Шамамен -180 °C температурада метан жаңбыр болып жауып, өзендер мен көлдерді толтырады. Бұл — мүлде бөгде, бірақ толыққанды сұйықтық айналымы.

Мұзды алыптардың алғашқысы саналатын Уран — суық бойынша рекордшы: орташа температурасы -224 °C. Оның басты ерекшелігі — осьтік еңкеюінің ерекше болуы: планета ғарышта «бүйірімен жатқандай» айналады.

Осыған байланысты мұндағы маусымдар өте ұзақ — әрқайсысы шамамен 21 жер жылына созылады. Бір жарты шарда қыс — Күн ондаған жыл бойы көкжиектен көтерілмейтін қырық жылдық поляр түні, ал жаз — сондай ұзаққа созылатын поляр күні.

Күннен ең алыс орналасқан Нептунда одан да суық — атмосфераның жоғарғы қабаттарында температура -235 °C-қа дейін төмендейді. Орасан қашықтыққа қарамастан, мұнда Күн жүйесіндегі ең жылдам желдер соғады: олардың жылдамдығы 2000 км/сағ-қа жетеді. Мұндай белсенділіктің себебі ғалымдар үшін әлі де жұмбақ. Нептундағы қыс — мәңгілік аяз бен дыбыстан жылдам дауылдар әлемі.

Мәңгі мұз, күйдіргі аптап пен шексіз дауылдар жайлаған әлемдерді аралағаннан кейін, Жердегі қарлы борандар мен жылымықтарға толы қыс таңғаларлықтай жұмсақ әрі тірі көрінеді. Ол — Жерді тіршілікке қолайлы ететін күрделі әрі теңгерімді климаттық жүйенің бір бөлігі.

Оқи отырыңыз: Алматыда 2-8 ақпан аралығында ауа райы қандай болады